Projekt Riese, historia i tajemnice

Riese, czyli „Olbrzym”, to kryptonim największego przedsięwzięcia budowlanego III Rzeszy na Dolnym Śląsku. Prace ruszyły w 1943 roku i przerwano je wraz z końcem wojny, w maju 1945. W tym czasie w Górach Sowich i pod zamkiem Książ wydrążono siedem kompleksów korytarzy, hal i szybów.

Żadnego nie ukończono. Nie zachowała się też dokumentacja, która wyjaśniałaby, co miało tu powstać.

Siedem obiektów

Osówka, Włodarz, Rzeczka, Soboń, Gontowa, Sokolec i zamek Książ. Sześć pierwszych leży w Górach Sowich, w promieniu kilkunastu kilometrów od siebie. Książ jest wyjątkiem: to zabytkowa rezydencja pod Wałbrzychem, pod którą wydrążono dwa poziomy podziemi.

Cztery obiekty są dziś udostępnione zwiedzającym. Soboń i Gontowa nie.

Kto to budował

Robotnicy przymusowi i więźniowie. Na potrzeby budowy utworzono Arbeitslager Riese: kompleks obozów podległych KL Gross-Rosen. Warunki pracy w wilgotnych, nieoświetlonych wyrobiskach były wyniszczające, a śmiertelność wysoka.

To jest część tej historii, o której łatwo zapomnieć przy rozmowie o tajemnicach i hipotezach. Osówka prowadzi osobną trasę, Ścieżkę Pamięci, poświęconą właśnie ludziom, którzy drążyli te korytarze.

Po co to wszystko

Trzy hipotezy powtarzają się najczęściej.

Kwatera dowodzenia: skala prac i lokalizacja z dala od frontów przemawiają za tym, że planowano tu stanowisko najwyższego szczebla. Za tą wersją przemawia też przebudowa Książa.

Podziemny zakład zbrojeniowy: przenoszenie produkcji pod ziemię było w latach 1943–1945 standardową odpowiedzią na naloty alianckie. Układ hal w niektórych kompleksach pasuje do linii produkcyjnych.

Połączenie obu funkcji: najczęściej przyjmowany kompromis, zakładający, że przeznaczenie zmieniało się w trakcie budowy.

Żadnej z nich nie da się potwierdzić dokumentami. I właśnie ta luka jest powodem, dla którego o Riese wciąż się mówi, a także dlaczego narosło wokół niego tyle opowieści o ukrytych pociągach, skarbach i komorach, których nikt nigdy nie znalazł.

Gdzie to zobaczyć

Najwięcej pokazuje Osówka: ma najdłuższą trasę i pięć wariantów zwiedzania. Sztolnie Walimskie są najłatwiejsze na początek, a Włodarz daje przeprawę łodzią po zalanych korytarzach.