Historia Gór Sowich kojarzy się dziś przede wszystkim z Riese i trudno się dziwić: nic innego w tym paśmie nie ma takiej skali ani takiej zagadki. Ale pasmo miało swoją historię długo wcześniej, a niektóre jej rozdziały widać w terenie równie wyraźnie jak wyloty sztolni.
Zamek i twierdza
Najstarszy ślad to Zamek Grodno nad Zagórzem Śląskim: wzniesiony w XIII wieku, rozbudowywany przez kolejne stulecia i, w przeciwieństwie do wielu śląskich warowni, zachowany na tyle dobrze, że można wejść do wnętrz.
Pół tysiąca lat później Prusy zabezpieczały świeżo zdobyty Śląsk od strony Czech. Tak powstała Twierdza Srebrna Góra, budowana w latach 1765–1777 na rozkaz Fryderyka II według projektu Ludwiga Wilhelma Reglera, największa górska warownia Europy, mieszcząca ponad trzy i pół tysiąca żołnierzy, z własnymi studniami, magazynami i szpitalem.
Sprawdzian przyszedł raz. Latem 1807 roku, podczas wojny Prus z Francją, wojska bawarskie i wirtemberskie próbowały zdobyć twierdzę szturmem i nie zdołały. Oblężenie skończyło się wraz z pokojem w Tylży. Srebrna Góra nigdy nie została zdobyta.
Tkacze
W pierwszej połowie XIX wieku podnóża Gór Sowich należały do najgęściej zaludnionych obszarów Śląska, a żyło się tu z tkactwa: w Bielawie mieszkało wtedy około dwunastu tysięcy ludzi, w Pieszycach blisko sześciu.
Kiedy kryzys pchnął ceny w górę, a stawki za tkaninę w dół, w czerwcu 1844 roku doszło do buntu: najpierw w Pieszycach, dzień później w Bielawie. Pruskie wojsko stłumiło wystąpienie 6 czerwca: zginęło dwanaście osób, około stu zostało rannych. Niespełna pół wieku później Gerhart Hauptmann napisał na tej podstawie dramat „Tkacze”, a sam został z czasem uhonorowany Nagrodą Nobla.
To najmniej widoczny rozdział tutejszej historii, a zarazem ten, który najbardziej ukształtował region. Bielawa i Pieszyce są dziś największymi miastami pod pasmem właśnie dlatego, że dwieście lat temu stały tu warsztaty.
Turyści i wieża
Turystyka przyszła w drugiej połowie XIX wieku, razem z modą na Sudety. W lipcu 1886 roku na szczycie Wielkiej Sowy stanęła drewniana wieża widokowa. Dwadzieścia lat później zastąpiła ją kamienna: budowę zaczęto w 1905 roku, a otwarcie odbyło się 24 maja 1906. To jedna z siedemnastu zachowanych w Polsce wież Bismarcka i stoi do dziś, wciąż będąc jedynym powodem, dla którego ze szczytu cokolwiek widać.
Riese
W 1943 roku ruszyła budowa, która przykryła wszystko wcześniejsze. Siedem kompleksów podziemnych, żaden nieukończony, dokumentacja przeznaczenia niezachowana. Drążyli je robotnicy przymusowi i więźniowie Arbeitslager Riese, obozu podległego KL Gross-Rosen, w warunkach o bardzo wysokiej śmiertelności.
Zebraliśmy to na dwóch osobnych stronach: projekt Riese opisuje, co jest udokumentowane, a tajemnice Gór Sowich rozdzielają fakty od opowieści, które przez osiemdziesiąt lat wokół nich narosły.