Tajemnice Gór Sowich, co wiadomo, a co nie

Wokół projektu Riese narosło więcej opowieści niż wokół jakiegokolwiek innego miejsca na Dolnym Śląsku. Powód jest prosty: nie zachowała się dokumentacja przeznaczenia, a pustkę po faktach zawsze coś wypełnia.

Poniżej rozdzielenie na trzy rzeczy, które w popularnych opowieściach zwykle się zlewają: to, co udokumentowane, to, co pozostaje hipotezą, i to, co jest legendą.

Co jest pewne

Że w latach 1943–1945 wydrążono siedem kompleksów. Że żadnego nie ukończono. Że pracowali przy tym robotnicy przymusowi i więźniowie Arbeitslager Riese, obozu podległego KL Gross-Rosen, w warunkach o wysokiej śmiertelności. Że skala prac była nieproporcjonalna do jakiegokolwiek zwykłego zadania budowlanego.

Pewne jest też, że prace przerwano nagle, wraz z końcem wojny w maju 1945, i że część korytarzy urywa się w połowie drążenia. To widać na własne oczy w każdym z udostępnionych kompleksów.

Co jest hipotezą

Przeznaczenie. Trzy wersje powtarzają się najczęściej, żadna potwierdzona dokumentami.

Kwatera dowodzenia: za tą wersją przemawia skala prac, lokalizacja z dala od frontów i przebudowa zamku Książ. Trudno wyjaśnić ingerencję w reprezentacyjną rezydencję potrzebami produkcji.

Podziemny zakład zbrojeniowy: przenoszenie produkcji pod ziemię było w latach 1943–1945 standardową odpowiedzią na naloty alianckie, a układ hal w niektórych kompleksach pasuje do linii produkcyjnych.

Połączenie obu funkcji: najczęściej przyjmowany kompromis, zakładający, że przeznaczenie zmieniało się w trakcie budowy. To wersja najtrudniejsza do obalenia i właśnie dlatego najwygodniejsza.

Co jest opowieścią

Złoty pociąg. Historia wraca regularnie, wywołuje poszukiwania i równie regularnie kończy się niczym. Nie ma dowodu na istnienie takiego transportu ani tunelu, w którym miałby stać. Najgłośniejsze poszukiwania dotyczyły zresztą okolic Wałbrzycha, nie samych Gór Sowich.

Ukryte, niedostępne komory. Kompleksy są rozległe i część korytarzy jest zawalona albo zalana: to fakt. Wniosek, że kryją coś konkretnego, faktem nie jest. Zawał w niewykończonym wyrobisku z 1944 roku nie wymaga wyjaśnienia poza tym, że nikt go nie zabezpieczył.

Bursztynowa Komnata i zbiory muzealne. Wersja powracająca przy każdej kolejnej ekspedycji. Nie znaleziono niczego, co by ją potwierdzało.

Dlaczego to się trzyma

Bo miejsce jest autentycznie zagadkowe. Nie trzeba dopowiadać skarbów: sama myśl, że ktoś wydrążył kilometry korytarzy w górze i nikt nie potrafi powiedzieć po co, wystarczy.

Warto przy tym pamiętać o proporcjach. Historia Riese ma udokumentowaną część, o której mówi się znacznie mniej niż o złotym pociągu: ludzi, którzy te korytarze drążyli. Osówka prowadzi im poświęconą osobną trasę, Ścieżkę Pamięci.

Gdzie to zobaczyć

W trzech udostępnionych kompleksach: Osówce z najdłuższą trasą, Sztolniach Walimskich jako najłatwiejszym wejściu i Włodarzu z przeprawą łodzią. Który wybrać, porównujemy osobno.

Najczęstsze pytania